Mistoqsija u Tweġiba 10

Posted on by

staqsiMinn Olvin Vella

Kliem bħal <ljunfant> u <ljun> jibda bil-vokali <i>?

Dawn iż-żewġ kelmiet, li huma popolari fil-kotba tal-istudenti ż-żgħar nett, jieħdu l-vokali tal-leħen meta l-ewwel ittra tagħhom (il-konsonanti <l>) titħaxken bejn żewġ konsonanti oħra jew inkella tinzerta fil-bidu tas-sentenza.

Imma jekk tfittixhom f’dizzjunarju, issibhom it-tnejn taħt l-ittra <L>: <ljunfant> u <ljun> għax imnisslin mit-Taljan qadim <leonfante> u mit-Taljan modern <leone>.

Mela niktbu: <żewġ iljunfanti>, <raw iljunfanti żgħar> imma <ħafna ljunfanti>.

Ir-raġuni għala fil-Malti dawn il-kelmiet ma jibdewx bil-vokali <i> hija regola tal-1984. Skont din ir-regola, kelma Maltija tieħu vokali fil-bidu jekk dik il-vokali tkun tinsab ukoll fil-kelma oriġinali (Żieda, Ċ1).

Kif għedna fi tweġiba oħra, din ir-regola nsibuha diffiċli biex ngħallmuha lill-istudenti ż-żgħar għax inkunu qed nitolbuhom ikunu jafu l-lingwi barranin biex jiktbu bil-Malti. Nissuġġerixxu li meta fil-klassi taż-żgħar irridu nagħtu xi eżempji ta’ kliem li jibda bil-konsonanti <L>, nagħtuhom <linfa> u <lunapark> flok <ljunfant> u <ljun> għax żgur ma jitfixklux.

L-istess tattika rridu nużaw fejn jidħlu l-konsonanti likwidi l-oħra. Flok iż-żewġ kelmiet <mħaded> u <mkatar>, li fid-dizzjunarju nsibuhom taħt l-ittra <M>, ejjew nagħtuhom <maxtura> u <mappa> għax dawn ma jippreżentawx problemi għall-istudenti ż-żgħar.

Ħa jiġi żmien meta l-istudenti jintalbu jfittxu fid-dizzjunarju u jipprovaw isibu l-kliem Malti minn fejn hu mnissel… imma dak iktar jixraq isir meta l-istudenti jkunu kibru u jkunu bdew jattendu s-Sekondarja.

Mistoqsija u Tweġiba 09

Posted on by

Minn Olvin Vella

staqsiSkont ir-regoli l-ġodda, <Mtarfa> u <Mdina> bl-artiklu jinkitbu <l-iMtarfa> u <l-iMdina>?

Le. Għandna nibqgħu niktbu <l-Imtarfa> u <l-Imdina>.

Ir-regoli jgħidu biss li meta isem xjentifiku (ara Deċiżjonijiet 1, 2.4) jew isem ta’ prodott (ara Żieda, Ċ 11 (ċ)) jieħu l-vokali tal-leħen fuq quddiem, jibqa’ jinkiteb b’ittra kbira, ngħidu aħna <l-iStegosaurus>, <l-iStromatopteris>, <l-iSprite> u <l-iStergene>.

Imma l-ismijiet Maltin tal-postijiet jibqgħu jinkitbu bħal qabel: <l-Imtarfa>, <l-Imdina>.

Bijografija ta’ Dun Karm

Posted on by

Dun Karm Psaila | il-Poeta Nazzjonali

Bijografija qasira

Dun Karm

Dun Karm twieled Ħaż-Żebbuġ nhar it-18 ta’ Ottubru 1871. Fi tfulitu Dun Karm attenda l-Iskola Primarja tal-Gvern ta’ Ħaż-Żebbuġ. Wara daħal is-Seminarju u sar saċerdot meta kellu 23 sena. F’din il-ħabta Dun Karm beda jikteb xi poeżiji bit-Taljan, iżda l-bidu tiegħu bħala poeta seħħ meta kellu 41 sena.

Għodwa waħda, żewġ kittieba, Mons. Pawl Galea u Ġużè Muscat Azzopardi, iltaqgħu ma’ Dun Karm il-Belt. Qalulu li huma kellhom jibdew joħorġu gazzetta bil-Malti, Il-Ħabib, u stidnuh biex jiktbilhom xi poeżija sabiħa bil-Malti għall-ewwel ħarġa.

Għalkemm Dun Karm minn dejjem kien iħobb il-lingwa tagħna, hu kien għadu jikteb poeżiji bit-Taljan biss. Għall-ewwel ħabat se jaqta’ qalbu, imma mbagħad niżel għarkupptejh quddiem inkwatru tal-Madonna li kellu f’kamartu u talabha biex tgħinu. Dik il-lejla stess, fl-1912, Dun Karm kiteb l-ewwel poeżija bil-Malti u semmieha: Quddiem Xbieha tal-Madonna.

Minn dakinhar ’l hawn, Dun Karm beda jikteb ħafna poeżiji bil-Malti. Fosthom insibu l-Innu ta’ Filgħodu (Reġa’ sebaħ Ja Mulejja), l-Innu ta’ Filgħaxija (Riesaq il-lejl Mulejja), Innu lill-Madonna (Fil-Ħlewwa ta’ Mejju) u fuq kollox l-Innu Malti u għadd kbir ta’ poeżiji sbieħ fuq pajjiżna li wassluh biex ikun magħruf bħala l-Poeta Nazzjonali.

Dun Karm għex ħajja kwieta. Għal xi żmien l-uniku ħabib li kellu kien daqsxejn ta’ għasfur lelluxi li għalih kiteb il-poeżija Lill-Kanarin tiegħi. Dun Karm baqa’ dejjem mimli bi ħsibijiet kbar u bi mħabba safja lejn il-lingwa tagħna sakemm miet fit-13 ta’ Ottubru tal-1961, meta kellu kważi 90 sena.

Għal aktar tagħrif dwar Dun Karm żur is-sit tal-Akkademja tal-Malti u s-sit iddedikat lilu.

Ilsienna

Posted on by

Għeżież ħbieb,

Mela ftit taż-żmien ilu kont qed nitkellem ma’ persuna mlaħħqa sew u skużat ruħha talli l-ittrejiet tiktibhomli dejjem bl-Ingliż, flok bil-Malti. Skużat ruħha għax ħasbet li qed tonqosni mir-rispett, imma spjegatli li hi tħossu handicap (din hija l-kelma li użat) kbir li ma tafx tikteb bil-Malti.

Fis-sew, niltaqa’ ma’ ħafna nies kompetenti fis-suġġetti tagħhom u mlaħħqin sew, iżda li, b’xorti ħażina, meta jiġu biex jiktbu xi kitba żgħira bil-Malti,  imqar nota qasira, jiktbuha bl-Ingliż għax jaħsbu li  jaqgħu għaċ-ċajt jekk meta jiktbu bil-Malti  jieħdu xi żball.

Issa ngħiduha kif inhi, il-Malti sa ftit taż-żmien ilu ma kienx mgħallem bħalma jintgħallmu l-ilsna tat-twelid, u b’xorti ħażina kien jintgħallem qisu lsien barrani.

Il-persuna li semmejt qabel spjegatli li meta kienet għadha tifla tal-iskola, kienu jgħallmuhom il-Malti darba fil-ġimgħa: nhar ta’ Ġimgħa fl-aħħar lezzjoni. U biex tagħqad, f’nofs il-lezzjoni kienet issir bħal assembly qasira … Tistgħu tobsru x’lezzjoni kienet issir!

Jien niftakar li, fl-iskola fejn kont, kienu jgħallmuna kollox bl-Ingliż, u mnalla li għall-Malti inzertajt għalliema tajbin ħafna għax kieku llum…

Dun Karm, li bħal daż-żmien f’Ottubru nfakkru t-twelid u l-mewt tiegħu, ukoll għadda minnha din l-istorja. Biżżejjed ngħidu li sa qabel l-1912 kien jikteb bit-Taljan biss, għax bit-Taljan biss kienu jgħallmuhom u t-Taljan kien għadu l-ilsien uffiċjali. Huwa kiteb l-ewwel poeżija bil-Malti meta kellu 41 sena, imbagħad ma reġa’ lura qatt.

Id-diskors fuq kemm jiswa l-Malti ma jfissirx li rridu nbarru l-Ingliż. Anzi, dan l-ilsien internazzjonali għandna bżonnu, u miegħu għandna bżonn ilsna oħra bħall-Franċiż u l-Ġermaniż. Imma lsienna dejjem jiġi fuq quddiem, u mal-Maltin għandna dejjem nibqgħu niktbu u nitkellmu bil-Malti.

David Agius Muscat
Uffiċjal tal-Edukazzjoni għall-Malti
Iċ-Ċentru tal-Kurrikulu
Triq Sarria
Il-Furjana FRN 1460

Tel. (+356) 2558 7101