Mistoqsija u Tweġiba 35

Minn Olvin Vella

Għan-nisa x’ngħidu? Avukat jew Avukata?

Fil-Malti (u anke f’lingwi oħra) nsibu li ċertu kliem li tradizzjonalment hu ‘maskili’ jista’ jirreferi wkoll għan-nisa (femminili). Dan huwa l-każ ta’ perit, direttur, nutar, president u avukat, ngħidu aħna.

Għalkemm dawn kollha għandhom il-verżjoni femminili tagħhom (perita, direttriċi, nutara, presidenta u avukata/avukatessa) xorta waħda nistgħu nużawlhom il-verżjoni ‘maskili’ biex nirreferu għan-nisa.

Ngħidu aħna, ġieli smajt lil xi ħadd jgħid “Mort għand l-avukat?” U din tkun mara? Jew inkella ġieli smajt lil xi ħadd jgħidlek “It-tifla tiegħi laħqet nutar” (flok nutara).

Għalhekk, iż-żewġ verżjonijiet huma tajbin u naċċetawhom it-tnejn.

Kif għedna qabel, dan ma jsirx fil-Malti biss, imma wkoll f’lingwi oħra, bħat-Taljan.

 

Mistoqsija u Tweġiba 34

Minn Dr George Farrugia

Liema hi t-tajba:  widnitha jew widintha?

Nagħmlu tajjeb li nsegwu r-regoli uffiċjali tal-grammatika u nużaw “widnitha”.

Meta nom li jispiċċa b’konsonanti, segwita bil-vokali a, tiżdied miegħu t-T marbuta u suffiss li jibda b’vokali, dan in-nom iwaqqa’ l-aħħar vokali tiegħu. Jekk ma’ dan in-nom inżidu suffiss li jibda b’konsonanti, normalment din il-vokali ma taqax iżda x’aktarx tinbidel f’vokali oħra, kif jidher f’dawn l-eżempji.

 ħila  T  i  ħilati → ħilti
 ħila  T  na ħilitna
 sura  T   ek suratek → surtek
 sura  T  kom suritkom
 darsa  T  i  darsati → darsti
 darsa  T  kom darsitkom
 spalla  T  u  spallatu → spalltu
 spalla  T  na spallitna

Jekk in-nom ikun jispiċċa b’żewġ konsonanti, li l-aħħar waħda minnhom tkun likwida jew għ, segwita bil-vokali a, is-sitwazzjoni tinbidel xi ftit f’każ li miegħu tiżdied it-T marbuta u suffiss li jibda b’vokali. F’dan il-każ, meta n-nom iwaqqa’ l-aħħar vokali tiegħu, ħafna drabi jkollna nżidu vokali tal-leħen quddiem il-konsonanti likwida biex inkunu nistgħu nippronunzjaw il-kelma, eż.

 kamra  T    kamarati → kamarti
 sengħa  T    seneatu → senegħtu
 widna  T  ek  widinatek → widintek

F’każ li s-suffiss ikun jibda bil-konsonanti, l-aħħar vokali tan-nom ma taqax, iżda tista’ tinbidel.

 kamra  T  na  kamritna
 sengħa  T  kom  sengħetkom 
 widna  T  kom  widnitkom

Imma dan x’tgħidilna l-grammatika u r-regoli uffiċjali tal-ortografija. Fil-verità l-istorja mhijiex daqshekk sempliċi, tant li mhux l-ewwel darba li xi ħadd jistaqsina, “Liema hi t-tajba: ‘widnitha’ jew ‘widintha’?” Jekk mhux ukoll naqbdu lilna nfusna, daqqa nippronunzjaw waħda u daqqa l-oħra.

Nistgħu ngħidu li l-kawża ta’ dawn il-varjanti hija l-h. Irridu niftakru li din l-h fl-antik kienet tinstema’, kellha l-ħoss partikolari tagħha, kif għad għandha fl-Għarbi llum. Iżda maż-żmien, din il-konsonanti tilfet il-ħoss partikolari li kellha u fil-Malti modern ħafna drabi ma tinstemax, pereżempju fi kliem bħal hena, dehra, wiċċha, hemeż, jhewden.

Minħabba f’hekk, meta l-pronom mehmuż ikun jibda bl-h jista’ jkun interpretat b’żewġ modi, jew bħala suffiss li jibda b’konsonanti (jekk nirraġunaw b’mod storiku) u għalhekk ‘widnitha’ bħal ‘widnitna’ u ‘widnitkom’, jew inkella bħala suffiss li jibda b’ħoss vokaliku (jekk nirraġunaw b’mod sinkroniku) u għalhekk ‘widintha’ bħal ‘widinti’ u ‘widintek’.

Hawn ta’ min isemmi wkoll fattur ieħor – it-tendenza dejjem tiżdied fil-Malti modern li nippriżervaw il-konsistenza taz-zokk. U dan iwassal biex inisibuha eħfef nippronunzjaw: widinti, widintek, widintu, widintha, widintna, widintkom, widinthom, bħalma bosta jippronunzjaw, kamarti, kamartek, kamartu, kamartha, kamartna, kamartkom, kamarthom.

Madanakollu, minkejja li dan huwa aċċettat fuq livell fonetiku, sal-lum il-grammatika u l-ortografija uffiċjali għadhom jaċċettaw biss il-forma storika. Dan ma jfissirx li xi darba l-forom ‘widintha’ u ‘widinthom’ ma jistgħux ikunu aċċettati wkoll, imma sakemm jasal dak il-waqt nagħmlu tajjeb jekk nosservaw ir-regoli uffiċjali.

Mistoqsija u Tweġiba 33

Minn Olvin Vella

X’niktbu: bżonnjuż jew bżonjuż?

Ikteb bżonjuż, b’n waħda.

Biex nirraġunaw għala, irridu bilfors nagħmlu referenza żgħira għat-Taljan. L-erba’ kelmiet li ġejjin jispiċċaw -nn fil-Malti, imma fit-Taljan insibuhom miktubin bil-gn:

It-Taljan Il-Malti
bisogno   bżonn
disegno   disinn
degno    denn
impegno   impenn

Meta dan il-kliem fil-Malti nżidulu suffiss li miegħu jitlob j, ngħidu aħna s-suffiss tal-plural i, inwaqqgħu waħda mid-doppja n: disinji, denji, impenji.

Fil-mistoqsija li saritilna, is-suffiss jitlobna nżidulu miegħu j, u għalhekk nerġgħu nwaqqgħu waħda mid-doppja n: bżonj.

Eżempji oħra huma: iddisinjat, impenjat.

Dan l-argument japplika wkoll għall-kliem li jispiċċa ll u li fit-Taljan insibuh miktub bil-gl:

It-Taljan            Il-Malti
sbaglio żball, żbalji, żbaljat
dettaglio  dettall, dettalji, dettaljat

 

Mistoqsija u Tweġiba 32

Minn George Mifsud

X’inhu l-għerq tal-verbi qara, wasal, u tar?

Il-verb qara huwa dgħajjef jiġifieri xi mkien fl-għerq għandu j jew w.  Il-verb dgħajjef jista’ jkun ta’ 3 tipi:

Qara huwa dgħajjef nieqes għax għandu j fl-aħħar. Din tidher meta noħorġu nom minnu, bħal qarrej u qarrejja. Għalhekk l-għerq ta’ qara hu q-r-j

Hemm ukoll id-dgħajjef xebbiehi/assimilattiv (dak li fil-mamma jibda bil-konsonanti w bħal wasal, waqfu, wiżen u l-bqija). Din taqa’ meta nikkonjugaw il-verb fil-preżent, eż. nasal (w-s-l), nieqaf (w-q-f), niżen (w-ż-n). Għalhekk l-għerq ta’ wasal hu w-s-l.

It-tielet tip huwa d-dgħajjef moħfi li jkollu sillaba waħda fin-nofs  b’konsonanti dgħajfa w jew j moħbija, bħal tar, imorru, dur. Tkun taf x’hemm moħbi jekk taqleb il-verb fl-imperattiv singular, ngħidu aħna tir (t-j-r) mur (m-w-r), u dur (d-w-r). Il-vokali i twila tindika li l-konsonanti dgħajfa tkun j filwaqt li l-vokali u twila tindika li l-konsonanti hija w. Għalhekk l-għerq ta’ tar hu t-j-r.

Mistoqsija u Tweġiba 31

Minn Olvin Vella

X’niktbu: Marija rrabjat jew Marija irrabjat?

Ikteb Marija rrabjat għal żewġ raġunijiet.

 

Ir-regola tgħid li kliem imnissel minn ilsien barrani u li diġà kien jibda bl-i għandu jibqa’ jżommha fil-kitba Maltija, għax din tkun parti integrali mill-kelma (eż. intenso, illegale).

Issa hawn iċ-ċansijiet huma tnejn:

JEW (1) li rrabja ġejja minn arrabbiare, u allura r-regola tal-i fil-bidu ma tapplikax;

JEW (2) li ħarġet mill-kelma Maltija rabja (mit-Taljan rabbia) u allura m’għandha l-ebda vokali integrali fil-bidu. Fil-Malti ndaħħlu l-i tal-leħen kull meta jkollna bżonnha biex nippronunzjaw sewwa (eż. Mark irrabja). Imma hawnhekk ma neħtiġuhiex.

Għaldaqstant niktbu: Marija rrabjat.

Ir-regola kelma b’kelma

Kliem barrani li jibda bil-vokali i (eż. importanti, immaġinazzjoni, inklinat, injorant, introduċa).

Kliem barrani li fl-ilsien barrani jibda bil-vokali  i, jibqa’ jżomm l-i bħala parti integrali tal-kelma wkoll meta l-kelma ta’ qabel tispiċċa b’vokali.
Nota: Fil-każijiet kollha ta’ kliem missellef li jibda bil-vokali a, e, o, jew u, il-Malti jżomm din il-vokali. Jidhrilna għalhekk li għandna nżommuha fil-każ tal-vokali i wkoll.

Mistoqsija u Tweġiba 30

Minn Olvin Vella

X’niktbu: hieni jew ħieni?

Ikteb hieni, bl-akka.

 

L-għerq ta’ din il-kelma huwa h-n-j. Jiġifieri bl-akka, kif jikxfu l-kelmiet ‘hena’ u ‘mhenni”’.

Li kieku l-kliem KOLLU mnissel minn dak l-għerq nippronunzjawh bil-ħe, allura l-akka tal-Għarbi jkollna nibdluha għal ħe fil-Malti. Hekk qed nagħmlu fil-każ tal-kelma ‘ġieħ’: illum niktbuha bil-ħe, minkejja li xi darba kienet bl-akka, għax il-kliem kollu li joħroġ minn dak l-għerq nippronunzjawh bil-ħe: ‘imweġġaħ’, ‘imweġġħin’.

Mistoqsija u Tweġiba 29

Minn George Mifsud

X’inhu l-femminil ta’ barri?

Il-femminil huwa barrija. Il-femminil baqra huwa tal-gendus.

Fl-imgħoddi (sas-sebgħinijiet) kellek f’Malta l-kelma gendus li l-femminil tiegħu kienet baqra. Fil-fatt, il-baqra kienet tintuża għax-xogħol tar-raba’ speċjalment fis-sajf għax kellha saħħa kbira biex taqla’ l-ħamrija mill-qiegħ. Il-gendus kien ir-raġel tal-baqra u kien jintuża għall-ikel u biex ikollhom il-frieħ. Lejn tmiem is-sebgħinijiet in-nisel tagħhom inqata’ għalkollox, anke għax ix-xogħol tar-raba’ beda jsir bil-magni. (F’dawn l-aħħar snin saru xi esperimenti biex jerġgħu jnissluhom fl-Għammieri u fl-Olanda.)

Fil-ħamsinijiet u s-sittinijiet, meta n-nisel tal-gendus beda jispiċċa, beda jinġieb f’Malta l-barri li l-femminil tiegħu huwa barrija. Din il-kelma ġejja mill-kelma bar għax dawn bdew jinġiebu minn barra, mill-Barberija (Tuneż, Tripli u  Bengażi). Dawn kienu jissemmnu u jittieħdu l-biċċerija għall-qatla. Il-ħalib li kienu jikkunsmaw il-Maltin ta’ dak iż-żmien kien ikun tan-nagħaġ jew tal-mogħoż, mhux tal-baqar bħal-lum.

Bdew ġejjin ukoll il-baqar mill-Irlanda (illum magħrufa bħala baqar Erxin – forsi tgħaqqida tal-kelma Irish) li huma ta’ lewn iswed imnaqqax bl-abjad jew bil-griż, għall-ħalib tagħhom. Minn hemm twaqqfet il-kumpanija Benna u l-irziezet tal-baqar tal-ħalib.

Maż-żmien ġara li żammejna u għaqqadna l-maskil barri u ħadna l-femminil baqra għax il-kelma gendus spiċċat malli nqata’ n-nisel tiegħu. Madankollu l-kliem barrija u gendus għadhom jintużaw mir-raħħala u l-bdiewa meta jitkellmu bejniethom. Dawn il-kelmiet bit-tifsiriet oriġinali tagħhom jintużaw ukoll meta jitħabbru l-kategoriji tal-premjijiet fl-Imnarja mis-Soċjetà Agrarja fil-Buskett.