Minn George Mifsud

X’inhu l-għerq tal-verbi qara, wasal, u tar?

Il-verb qara huwa dgħajjef jiġifieri xi mkien fl-għerq għandu j jew w.  Il-verb dgħajjef jista’ jkun ta’ 3 tipi:

Qara huwa dgħajjef nieqes għax għandu j fl-aħħar. Din tidher meta noħorġu nom minnu, bħal qarrej u qarrejja. Għalhekk l-għerq ta’ qara hu q-r-j. 

Hemm ukoll id-dgħajjef xebbiehi/assimilattiv (dak li fil-mamma jibda bil-konsonanti w bħal wasal, waqfu, wiżen u l-bqija). Din taqa’ meta nikkonjugaw il-verb fil-preżent, eż. nasal (w-s-l), nieqaf (w-q-f), niżen (w-ż-n). Għalhekk l-għerq ta’ wasal hu w-s-l.

It-tielet tip huwa d-dgħajjef moħfi li jkollu sillaba waħda fin-nofs  b’konsonanti dgħajfa w jew j moħbija, bħal tar, imorru, dur. Tkun taf x’hemm moħbi jekk taqleb il-verb fl-imperattiv singular, ngħidu aħna tir (t-j-r) mur (m-w-r), u dur (d-w-r). Il-vokali i twila tindika li l-konsonanti dgħajfa tkun j filwaqt li l-vokali u twila tindika li l-konsonanti hija w. Għalhekk l-għerq ta’ tar hu t-j-r.

Minn Olvin Vella

X’niktbu: Marija rrabjat jew Marija irrabjat?

Ikteb Marija rrabjat għal żewġ raġunijiet.

Ir-regola tgħid li kliem imnissel minn ilsien barrani u li diġà kien jibda bl-i għandu jibqa’ jżommha fil-kitba Maltija, għax din tkun parti integrali mill-kelma (eż. intenso, illegale).

Issa hawn iċ-ċansijiet huma tnejn:

JEW (1) li rrabja ġejja minn arrabbiare, u allura r-regola tal-i fil-bidu ma tapplikax;

JEW (2) li ħarġet mill-kelma Maltija rabja (mit-Taljan rabbia) u allura m’għandha l-ebda vokali integrali fil-bidu. Fil-Malti ndaħħlu l-i tal-leħen kull meta jkollna bżonnha biex nippronunzjaw sewwa (eż. Mark irrabja). Imma hawnhekk ma neħtiġuhiex.

Għaldaqstant niktbu: Marija rrabjat.

Minn Olvin Vella

X’niktbu: hieni jew ħieni?

Ikteb hieni, bl-akka.

L-għerq ta’ din il-kelma huwa h-n-j. Jiġifieri bl-akka, kif jikxfu l-kelmiet ‘hena’ u ‘mhenni”’.

Li kieku l-kliem KOLLU mnissel minn dak l-għerq nippronunzjawh bil-ħe, allura l-akka tal-Għarbi jkollna nibdluha għal ħe fil-Malti. Hekk qed nagħmlu fil-każ tal-kelma ‘ġieħ’: illum niktbuha bil-ħe, minkejja li xi darba kienet bl-akka, għax il-kliem kollu li joħroġ minn dak l-għerq nippronunzjawh bil-ħe: ‘imweġġaħ’, ‘imweġġħin’.

Minn George Mifsud

X’inhu l-femminil ta’ barri?

Il-femminil huwa barrija. Il-femminil baqra huwa tal-gendus.

Fl-imgħoddi (sas-sebgħinijiet) kellek f’Malta l-kelma gendus li l-femminil tiegħu kienet baqra. Fil-fatt, il-baqra kienet tintuża għax-xogħol tar-raba’ speċjalment fis-sajf għax kellha saħħa kbira biex taqla’ l-ħamrija mill-qiegħ. Il-gendus kien ir-raġel tal-baqra u kien jintuża għall-ikel u biex ikollhom il-frieħ. Lejn tmiem is-sebgħinijiet in-nisel tagħhom inqata’ għalkollox, anke għax ix-xogħol tar-raba’ beda jsir bil-magni. (F’dawn l-aħħar snin saru xi esperimenti biex jerġgħu jnissluhom fl-Għammieri u fl-Olanda.)

Fil-ħamsinijiet u s-sittinijiet, meta n-nisel tal-gendus beda jispiċċa, beda jinġieb f’Malta l-barri li l-femminil tiegħu huwa barrija. Din il-kelma ġejja mill-kelma bar għax dawn bdew jinġiebu minn barra, mill-Barberija (Tuneż, Tripli u  Bengażi). Dawn kienu jissemmnu u jittieħdu l-biċċerija għall-qatla. Il-ħalib li kienu jikkunsmaw il-Maltin ta’ dak iż-żmien kien ikun tan-nagħaġ jew tal-mogħoż, mhux tal-baqar bħal-lum.

Bdew ġejjin ukoll il-baqar mill-Irlanda (illum magħrufa bħala baqar Erxin – forsi tgħaqqida tal-kelma Irish) li huma ta’ lewn iswed imnaqqax bl-abjad jew bil-griż, għall-ħalib tagħhom. Minn hemm twaqqfet il-kumpanija Benna u l-irziezet tal-baqar tal-ħalib.

Maż-żmien ġara li żammejna u għaqqadna l-maskil barri u ħadna l-femminil baqra għax il-kelma gendus spiċċat malli nqata’ n-nisel tiegħu. Madankollu l-kliem barrija u gendus għadhom jintużaw mir-raħħala u l-bdiewa meta jitkellmu bejniethom. Dawn il-kelmiet bit-tifsiriet oriġinali tagħhom jintużaw ukoll meta jitħabbru l-kategoriji tal-premjijiet fl-Imnarja mis-Soċjetà Agrarja fil-Buskett.