Minn Olvin Vella

Kliem bħal <ljunfant> u <ljun> jibda bil-vokali <i>?

Dawn iż-żewġ kelmiet, li huma popolari fil-kotba tal-istudenti ż-żgħar nett, jieħdu l-vokali tal-leħen meta l-ewwel ittra tagħhom (il-konsonanti <l>) titħaxken bejn żewġ konsonanti oħra jew inkella tinzerta fil-bidu tas-sentenza.

Imma jekk tfittixhom f’dizzjunarju, issibhom it-tnejn taħt l-ittra <L>: <ljunfant> u <ljun> għax imnisslin mit-Taljan qadim <leonfante> u mit-Taljan modern <leone>.

Mela niktbu: <żewġ iljunfanti>, <raw iljunfanti żgħar> imma <ħafna ljunfanti>.

Ir-raġuni għala fil-Malti dawn il-kelmiet ma jibdewx bil-vokali <i> hija regola tal-1984. Skont din ir-regola, kelma Maltija tieħu vokali fil-bidu jekk dik il-vokali tkun tinsab ukoll fil-kelma oriġinali (Żieda, Ċ1).

Kif għedna fi tweġiba oħra, din ir-regola nsibuha diffiċli biex ngħallmuha lill-istudenti ż-żgħar għax inkunu qed nitolbuhom ikunu jafu l-lingwi barranin biex jiktbu bil-Malti. Nissuġġerixxu li meta fil-klassi taż-żgħar irridu nagħtu xi eżempji ta’ kliem li jibda bil-konsonanti <L>, nagħtuhom <linfa> u <lunapark> flok <ljunfant> u <ljun> għax żgur ma jitfixklux.

L-istess tattika rridu nużaw fejn jidħlu l-konsonanti likwidi l-oħra. Flok iż-żewġ kelmiet <mħaded> u <mkatar>, li fid-dizzjunarju nsibuhom taħt l-ittra <M>, ejjew nagħtuhom <maxtura> u <mappa> għax dawn ma jippreżentawx problemi għall-istudenti ż-żgħar.

Ħa jiġi żmien meta l-istudenti jintalbu jfittxu fid-dizzjunarju u jipprovaw isibu l-kliem Malti minn fejn hu mnissel… imma dak iktar jixraq isir meta l-istudenti jkunu kibru u jkunu bdew jattendu s-Sekondarja.

Minn Olvin Vella

Skont ir-regoli l-ġodda, <Mtarfa> u <Mdina> bl-artiklu jinkitbu <l-iMtarfa> u <l-iMdina>?

Le. Għandna nibqgħu niktbu <l-Imtarfa> u <l-Imdina>.

Ir-regoli jgħidu biss li meta isem xjentifiku (ara Deċiżjonijiet 1, 2.4) jew isem ta’ prodott (ara Żieda, Ċ 11 (ċ)) jieħu l-vokali tal-leħen fuq quddiem, jibqa’ jinkiteb b’ittra kbira, ngħidu aħna <l-iStegosaurus>, <l-iStromatopteris>, <l-iSprite> u <l-iStergene>.

Imma l-ismijiet Maltin tal-postijiet jibqgħu jinkitbu bħal qabel: <l-Imtarfa>, <l-Imdina>.

Minn Olvin Vella

Il-kelma <monstru> teżisti?

Tradizzjonalment konna niktbu <mostru>. Madankollu, minħabba l-influwenza dejjem tikber tal-Ingliż, il-kelliema Maltin qed iżommu mal-forma Ingliża daqskemm l-antiki kienu jżommu mal-forma Taljana. Naħseb li lkoll naqblu li aktar ma jgħaddi ż-żmien, aktar il-forma li ġejja mill-Ingliż se tissaħħaħ.

Xi darba jew oħra aktarx smajna dawn il-forom:

il-programm hu transmess        il-programm hu trażmess

ġej tat-transport                       ġej tat-trasport

x’monstru fih dak il-bini!            x’mostru fih dak il-bini!

int l-inspirazzjoni tiegħi!            int l-ispirazzjoni tiegħi!

Lill-istudenti li jużaw il-forma li ġejja mill-Ingliż nagħmlu tajjeb jekk nispjegawlhom li hemm forma oħra, kuġina tagħha, li ġejja mit-Taljan u li l-biċċa l-kbira tal-Maltin iqisuha “aktar ta’ ġewwa”. Madankollu m’għandniex innaqqsu l-marki jekk xi ħadd juża <monstru> flok <mostru>, jew <installa> flok <stalla>, ladarba dan hu kliem aċċettat mill-kelliema tal-Malti Standard. Min jaf, forsi ħamsin sena oħra kulħadd jibda jgħid <monstru> u <installa> u l-forma mit-Taljan ħadd ma jkun jafha! M’intix tara kif, mindu daħal il-cable tv, it-tagħlim tat-Taljan ma baqax popolari bħal dari?

Aħna għalliema u xogħolna nedukaw billi nfissru x’inhu jiġri. Inkunu qed ngħaddu messaġġi importanti oħra, u li mhumiex marbutin mal-lingwa biss, meta nfaħħru l-idea tal-bidla:

1. ħafna drabi nistgħu nispjegaw ir-raġuni tal-bidla mqar jekk ma naqblux magħha;
2. kull tip ta’ bidla hija xhieda ta’ ħaġa ħajja. Għax il-ħwejjeġ mejta biss ma jinbidlux.

Minn Olvin Vella

X’inhi d-differenza bejn <fil-għaxija> u <filgħaxija>? Liema hi t-tajba?

It-tajba hija <filgħaxija>. (Deċiżjonijiet 1, 3.2.1, speċjalment Appendiċi A)

Din ir-regola riċenti qed tħaffef il-kitba billi tagħżel bejn żewġ forom tal-istess kelma. Ngħidu aħna, <filgħaxija> mhijiex differenti minn <fil-għaxija> ħlief għas-sing:

1. kulħadd jippronunzjahom l-istess
2. kulħadd irid ifisser bihom l-istess ħaġa
3. imma nofs Malta kienet tiktibha mod u n-nofs l-ieħor kienet tiktibha bil-mod l-ieħor.

Teżisti t-tendenza li meta żewġ kelmiet jew iktar, bħal <fi>, <l->, <għaxija> jiksbu tifsira indipendenti malli jingħaqdu, ma jinqdewx bis-sing: <filgħaxija>.

Dan ma jiġrix fil-Malti biss. Ngħidu aħna, il-kelma moderna Ingliża <altogether>, fl-antik kienet magħmula minn żewġ kelmiet mifrudin <al togeder>.

Importanti li wieħed jiftakar li din ir-regola li għandna ngħaqqdu kliem differenti tapplika biss meta t-tgħaqqid iwassal għal tifsira indipendenti. Ngħidu aħna, ma nistgħux niktbu <filwaqt> u <xħin> fil-każijiet kollha:

1) Fil-waqt li kienet se tibda tkanta, dubbiena bdiet ittellifha.

2) Filwaqt li ma naħsibx li għandek raġun, nifhem għaliex taħsibha hekk.

1) X’ħin ġej il-kuġin? Fit-tlieta?

2) Xħin daħal id-dar għamilna festa!

Lista sħiħa tal-kliem li jista’ jingħaqad issibha f’Appendiċi A hawnhekk.

Jekk tixtieq tipprattika r-regoli l-ġodda, tista’ taħdem dawn. Is-soluzzjonijiet tagħhom huma dawn.

Lill-istudenti tista’ tagħtihom dawn. Ma naqblux li tagħtuhom il-lista tar-regoli l-ġodda biex jitgħallmuha bl-amment. Minħabba li dawn ir-regoli ntlaqgħu tajjeb u l-kotba l-ġodda qed isegwuhom, l-istudenti mhux se jdumu ma jidrawhom. 

Minn Olvin Vella

Il-kelma <ġieħ> tinkiteb bl-<h> jew bil-<ħ>?

Tinkiteb bil-<ħ> għax fil-kliem kollu maħruġ mill-għerq tagħha (eż. <weġġaħ>), issemma’ [ħ]. (Aġġornament, it-tieni parti, 2)

 Kliem ieħor bil-[ħ] huwa <tbaħrid> u <wċuħ>.

Mill-banda l-oħra, il-kliem ta’ hawn taħt niktbuh bl-ittra <h> għax, kif jidher fl-ewwel kolonna, il-konsonanti ġieli ma tinstemax:

belha         iblah     

hena          hieni    

kruha         koroh   

sehem        ishma   

xbieha        xebbah

Fil-qosor: meta l-‘akka’ fi kliem tal-istess għerq daqqa titlissen /ħ/ u daqqa ma titlissinx, tinkiteb dejjem <h>.