Minn Olvin Vella
X’niktbu: hieni jew ħieni?
Ikteb hieni, bl-akka.
L-għerq ta’ din il-kelma huwa h-n-j. Jiġifieri bl-akka, kif jikxfu l-kelmiet ‘hena’ u ‘mhenni”’.
Li kieku l-kliem KOLLU mnissel minn dak l-għerq nippronunzjawh bil-ħe, allura l-akka tal-Għarbi jkollna nibdluha għal ħe fil-Malti. Hekk qed nagħmlu fil-każ tal-kelma ‘ġieħ’: illum niktbuha bil-ħe, minkejja li xi darba kienet bl-akka, għax il-kliem kollu li joħroġ minn dak l-għerq nippronunzjawh bil-ħe: ‘imweġġaħ’, ‘imweġġħin’.
Minn George Mifsud
X’inhu l-femminil ta’ barri?
Il-femminil huwa barrija. Il-femminil baqra huwa tal-gendus.
Fl-imgħoddi (sas-sebgħinijiet) kellek f’Malta l-kelma gendus li l-femminil tiegħu kienet baqra. Fil-fatt, il-baqra kienet tintuża għax-xogħol tar-raba’ speċjalment fis-sajf għax kellha saħħa kbira biex taqla’ l-ħamrija mill-qiegħ. Il-gendus kien ir-raġel tal-baqra u kien jintuża għall-ikel u biex ikollhom il-frieħ. Lejn tmiem is-sebgħinijiet in-nisel tagħhom inqata’ għalkollox, anke għax ix-xogħol tar-raba’ beda jsir bil-magni. (F’dawn l-aħħar snin saru xi esperimenti biex jerġgħu jnissluhom fl-Għammieri u fl-Olanda.)
Fil-ħamsinijiet u s-sittinijiet, meta n-nisel tal-gendus beda jispiċċa, beda jinġieb f’Malta l-barri li l-femminil tiegħu huwa barrija. Din il-kelma ġejja mill-kelma bar għax dawn bdew jinġiebu minn barra, mill-Barberija (Tuneż, Tripli u Bengażi). Dawn kienu jissemmnu u jittieħdu l-biċċerija għall-qatla. Il-ħalib li kienu jikkunsmaw il-Maltin ta’ dak iż-żmien kien ikun tan-nagħaġ jew tal-mogħoż, mhux tal-baqar bħal-lum.
Bdew ġejjin ukoll il-baqar mill-Irlanda (illum magħrufa bħala baqar Erxin – forsi tgħaqqida tal-kelma Irish) li huma ta’ lewn iswed imnaqqax bl-abjad jew bil-griż, għall-ħalib tagħhom. Minn hemm twaqqfet il-kumpanija Benna u l-irziezet tal-baqar tal-ħalib.
Maż-żmien ġara li żammejna u għaqqadna l-maskil barri u ħadna l-femminil baqra għax il-kelma gendus spiċċat malli nqata’ n-nisel tiegħu. Madankollu l-kliem barrija u gendus għadhom jintużaw mir-raħħala u l-bdiewa meta jitkellmu bejniethom. Dawn il-kelmiet bit-tifsiriet oriġinali tagħhom jintużaw ukoll meta jitħabbru l-kategoriji tal-premjijiet fl-Imnarja mis-Soċjetà Agrarja fil-Buskett.
Minn Olvin Vella
Kif niktbuh il-plural ta’ ragħaj: ragħajja jew rgħajja?
Il-plural huwa ragħajja, u l-mudell qarrejja. Ftakar biss li ma nistgħux nirduppjaw l-għ fil-kitba.
Ara dawn l-eżempji bil-mudell imħaddem:
| Il-qarrej jaqra. | Il-qarrejja taqra. | Il-qarrejja jaqraw. |
| Ir-ragħaj jirgħa. | Ir-ragħajja tirgħa. | Ir-ragħajja jirgħaw. |
Innota li fl-antik, meta l-għ kien għad kellha l-ħoss tagħha, kienu jiktbuha ragħgħaj. U l-plural kien ragħgħajja.
Minn Olvin Vella
Kif għandna llissnu bieb, bard u messaġġ? Għandna llissnuhom kif niktbuhom?
Dawn it-tliet kelmiet illissnuhom biep, bart u messaċċ. Il-kitba Maltija, għalkemm imsejsa fuq il-fonetika, titbiegħed minnha wkoll. Altru niktbu u altru llissnu.
Meta l-konsonanti b, d, ġ, v, g, ż jaqgħu f’tarf il-kelma, illissnuhom p, t, ċ, f, k, s.
| Niktbu | Illissnu |
| trab | trap |
| ħadid | ħadit |
| taraġ | taraċ |
| ċriev | ċrief |
| spag | spak |
| pajjiż | pajjis |
Il-konsonanti b, d, ġ, v, g, ż huma mleħħnin (fil-kotba tal-Primarja jsejħulhom konsonanti qawwija).
Il-konsonanti p, t, ċ, f, k, s huma mniffsin (fil-kotba tal-Primarja jsejħulhom rotob).
Waħda mir-regoli fonoloġiċi tal-Malti Modern titlob li meta konsonanti mleħħna taqa’ f’tarf il-kelma, titniffes. Mela nikteb naqbeż imma llissen naqbes.
Ilsna oħra li għandhom din ir-regola huma l-Ġermaniż u l-Olandiż. L-Ingliż m’għandux din ir-regola u fit-tlissin jagħżel, ngħidu aħna, bejn bed u bet, leave u leaf.
Kurjuż għal aktar…
Innota li hawn fuq semmejt il-Malti Modern. Għax tajjeb li ngħidu li din ir-regola daħlet fis-seħħ madwar is-seklu 16. Qabel, il-Maltin kienu jlissnu bieb u bard, kif għadhom ilissnu l-Għarab sal-lum.
U kif nafu dan fuq il-Malti Qadim? B’xorti tajba, id-dokumenti tan-nutara tas-sekli 15-16 fihom eluf ta’ ismijiet ta’ għelieqi bil-Malti, li dak iż-żmien kien għadu jinkiteb kif jinħass. Fost l-ismijiet insibu chabel isayed (għalqa: Ħabel is-Sajjied, 1539), ginen il harib (Ġnien il-Għarib, 1498). Ħames mitt sena ilu l-Maltin kienu jitkellmu xorta oħra.
Minn Olvin Vella
Meta nikteb titlu ta’ silta għat-taħriġ il-fehem, nikteb il-kliem kollu b’ittra kbira, minbarra l-artiklu u l-prepożizzjonijiet?
Ma teżistix regola fuq dan, iktar hi kwistjoni ta’ stil. Rajt kemm-il darba min jikteb il-kelmiet qosra b’ittra żgħira wkoll, bħal “Ħolma li Ħlomt”.
Forsi l-eħfef triq għal kulħadd tkun li niktbu l-ewwel ittra tas-sentenza b’ittra kbira u l-bqija kollox żgħir, bħal “Marika tixtieq trabbi annimal tad-dar”.
Hija għażla ħafifa u korretta.