Mistoqsija u Tweġiba 28

Minn Olvin Vella

Kif niktbuh il-plural ta’ ragħaj: ragħajja jew rgħajja?

Il-plural huwa ragħajja, u l-mudell qarrejja. Ftakar biss li ma nistgħux nirduppjaw l- fil-kitba.

Ara dawn l-eżempji bil-mudell imħaddem:

Il-qarrej jaqra. Il-qarrejja taqra. Il-qarrejja jaqraw.
Ir-raaj jirgħa. Ir-raajja tirgħa. Ir-raajja jirgħaw.

Innota li fl-antik, meta l- kien għad kellha l-ħoss tagħha, kienu jiktbuha ragħgħaj. U l-plural kien ragħgħajja.

Mistoqsija u Tweġiba 27

Minn Olvin Vellastaqsi

Kif għandna llissnu bieb, bard u messaġġ? Għandna llissnuhom kif niktbuhom?

Dawn it-tliet kelmiet illissnuhom biepbart u messaċċ. Il-kitba Maltija, għalkemm imsejsa fuq il-fonetika, titbiegħed minnha wkoll. Altru niktbu u altru llissnu.

Meta l-konsonanti b, d, ġ, v, g, ż jaqgħu f’tarf il-kelma, illissnuhom p, t, ċ, f, k, s.

Niktbu Illissnu
trab trap
ħadid ħadit
taraġ taraċ
ċriev ċrief
spag spak
pajjiż pajjis

Il-konsonanti b, d, ġ, v, g, ż huma mleħħnin (fil-kotba tal-Primarja jsejħulhom konsonanti qawwija).

Il-konsonanti p, t, ċ, f, k, s huma mniffsin (fil-kotba tal-Primarja jsejħulhom rotob).

Waħda mir-regoli fonoloġiċi tal-Malti Modern titlob li meta konsonanti mleħħna taqa’ f’tarf il-kelma, titniffes. Mela nikteb naqbeż imma llissen naqbes.

Ilsna oħra li għandhom din ir-regola huma l-Ġermaniż u l-Olandiż. L-Ingliż m’għandux din ir-regola u fit-tlissin jagħżel, ngħidu aħna, bejn bed u bet, leave u leaf.

Kurjuż għal aktar…

Innota li hawn fuq semmejt il-Malti Modern. Għax tajjeb li ngħidu li din ir-regola daħlet fis-seħħ madwar is-seklu 16. Qabel, il-Maltin kienu jlissnu bieb u bard, kif għadhom ilissnu l-Għarab sal-lum.

U kif nafu dan fuq il-Malti Qadim? B’xorti tajba, id-dokumenti tan-nutara tas-sekli 15-16 fihom eluf ta’ ismijiet ta’ għelieqi bil-Malti, li dak iż-żmien kien għadu jinkiteb kif jinħass. Fost l-ismijiet insibu chabel isayed (għalqa: Ħabel is-Sajjied, 1539), ginen il harib (Ġnien il-Għarib, 1498). Ħames mitt sena ilu l-Maltin kienu jitkellmu xorta oħra.

Mistoqsija u Tweġiba 26

Minn Olvin Vellastaqsi

Meta nikteb titlu ta’ silta għat-taħriġ il-fehem, nikteb il-kliem kollu b’ittra kbira, minbarra l-artiklu u l-prepożizzjonijiet?

Ma teżistix regola fuq dan, iktar hi kwistjoni ta’ stil. Rajt kemm-il darba min jikteb il-kelmiet qosra b’ittra żgħira wkoll, bħal “Ħolma li Ħlomt”.

Forsi l-eħfef triq għal kulħadd tkun li niktbu l-ewwel ittra tas-sentenza b’ittra kbira u l-bqija kollox żgħir, bħal “Marika tixtieq trabbi annimal tad-dar”.

Hija għażla ħafifa u korretta.

Mistoqsija u Tweġiba 25

Minn Olvin Vellastaqsi

Naf li l-kelma bijografija tinkiteb bil-j. Imma nixtieq inkun naf x’inhi r-regola ta’ żewġ vokali ħdejn xulxin.

Hekk hu. Niktbu bijografija mhux biografija. Imma idea mhux ideja.

Fil-Malti kienu jgħidulna li żewġ vokali ma joqogħdux fejn xulxin. Imma mhux il-każ għax niktbu: poeta, ideat, ateu.

Żewġ vokali nifirduhom b’j, bħal fil-kelma bijoloġija u Piju, meta l-ewwel vokali tinzerta i. Jekk l-ewwel vokali tkun u, nifirduhom b’w, bħal influwenza.

Din ir-regola ma tiġix applikata meta l-ewwel vokali (mit-tnejn li jkunu qed imissu flimkien) tkun it-tarf ta’ prefiss, bħal: riorganizzazzjoni, triangolu, biennali.

Nota: Tista’ taqra aktar dwar dan minn hawn.

Mistoqsija u Tweġiba 24

staqsiMinn Olvin Vella

Il-għala l-ewwel sentenza ta’ hawn taħt hi ħażina u t-tieni waħda hi tajba?

1. Baqa’ m’applikax minħabba li bqajt m’infurmajtux bl-avviż.
2. Baqa’ m’applikax minħabba li bqajt ma infurmajtux bl-avviż.

Kieku kellna llissnu ż-żewġ sentenzi, ninnutaw li l-“ma” tan-negattiv (mingħajr appostrofu) quddiem “infurmajtu” ma titqassar qatt. Fi kliem ieħor, ma nistgħux ngħidu “m’infurmajtux” jew “m’investiex”.

Għalhekk f’waħda mir-regoli tal-ortografija żdiedet nota importanti (hawn taħt bil-blu).

Qabel kliem li jibda bil-vokali, bil-għ jew bl-h, il-ma tan-negattiv tista’ tinkiteb sħiħa ma jew imqassra m’.
eż. ma hemmx / m’hemmx
      ma hawnx / m’hawnx
      ma għandux / m’għandux 
      ma hemiżx / m’hemiżx
      ma afdax / m’afdax

Nota: Dan ma jgħoddx għall-verbi ta’ nisel barrani li z-zokk tagħhom fil-Malti jibda bil-vokali i. Eż. ma infurmatx, ma interroganix. Deċiżjonijiet 1, regola 3.2.4

Mistoqsija u Tweġiba 23

staqsiMinn Olvin Vella

Niktbu il-bogħod jew ’il bogħod?

Meta ngħidu telaq ’l hemm jew ħares ’l isfel, ’l hija taqsira ta’ lejn (u m’għandha x’taqsam xejn mal-artiklu u allura ma nagħmlux sing). Minħabba li hawnhekk għandna taqsira ta’ lejn, l-użu tat-taqsira jintrabat ma’ xi direzzjoni.

Ngħidu aħna:
’l hemm
’l hawn
’l hinn
’l isfel
’il bogħod
’il fuq
’il barra
’il ġewwa
’il quddiem
’il fejn

Kif qed naraw fl-aħħar eżempji, it-taqsira ’l inżidulha l-vokali tal-leħen meta jkollna bżonnha.

Eż 1 Tlajna ’l fuq.
Eż 2 Inżilt ’l isfel.
Eż 3 Ġrejt  ’il barra.
Eż 4 ’Il fejn sejjer?

Noti oħra

1. Bi drawwa (u skont ir-regoli attwali tal-kitba) qatt ma niktbu ’l ura (il-maqlub ta’ ’l quddiem), imma lura.

2. Il-virgoletta fit-taqsira tinkiteb “magħluqa”, jiġifieri tħares lejn ix-xellug. Meta nkabbru narawha hekk:

3. Il-kitba tat-taqsira ta’ lejn kumbinazzjoni taqbel mat-taqsira ta’ lil (eż. Tajt ktieb ’il ħija.)

Mistoqsija u Tweġiba 22

staqsi

Minn David Agius Muscat

Kif nikteb dawn?

– Xogħlijiet jew xogħolijiet?

– Ġimagħtejn jew ġimgħatejn?

– Nagħaġ jew ngħaġ?

– Żgħażagħ jew żagħżagħ?

– X’mudelli nista’ nuża għal nomi bħal mgħarfa u snajja’ ?

 

Sib it-tweġiba għal dan kollu u aktar minn hawn [ppt].